Švajcarska ustavom garantuje keš, dok je u Srbiji broj bankomata dostigao 3.218 krajem 2025. godine

Švedska centralna banka (Riksbank) početkom marta 2026. godine preporučila je građanima da drže kod kuće oko 1.000 švedskih kruna (približno 100 evra) po odrasloj osobi, kao meru zaštite u slučaju prekida digitalnih plaćanja. Preporuka je deo strategije evropskih centralnih banaka za jačanje otpornosti platnih sistema tokom kriza, uključujući moguće prekide elektronskih sistema, sajber-napade ili nestanke struje.

Prema preporukama Riksbanke, građani bi trebalo da održavaju osnovne gotovinske rezerve i koriste različite metode plaćanja, uključujući kartice više banaka i mobilna plaćanja. Očuvanje infrastrukture za gotovinu, kao što su redovna upotreba novčanica i rad bankomata, naglašeno je kao ključno za privredu u kriznim situacijama. Švedska takođe razvija elektronska rešenja koja mogu funkcionisati i kada su komunikacione mreže van funkcije, omogućavajući kupovinu hrane, lekova i goriva.

U Švajcarskoj je 8. marta održan referendum na kome su građani odbili radikalnu inicijativu za dodatnu zaštitu keša, ali su sa visokim stepenom podrške prihvatili kompromisni predlog vlade. Ovim je gotovina zaštićena na ustavnom nivou, a država je obavezna da obezbedi keš u prodavnicama i bankama. Ovo je prvi slučaj u svetu gde je gotovina dobila status ustavne kategorije, što šalje jasnu poruku o značaju keša za suverenitet i stabilnost finansijskog sistema.

Susedne nordijske zemlje, poput Norveške, takođe građanima preporučuju da kod kuće čuvaju određenu količinu gotovine radi zaštite od kibernetičkih napada i problema sa digitalnim sistemima. Preporučuje se da deo novca bude dostupan u domaćinstvu kako bi bilo omogućeno funkcionisanje u vanrednim okolnostima.

Evropska centralna banka (ECB) savetuje domaćinstvima da imaju između 70 i 100 evra gotovine kod kuće kao rezervu za slučaj prekida elektronskih plaćanja. Slovenija je u decembru 2025. godine unela član 74a u ustav, čime je formalno garantovano pravo građana na korišćenje gotovine u bankarskom i pravnom prometu.

U Srbiji, Narodna banka Srbije (NBS) ne preporučuje dodatno držanje gotovine, uz obrazloženje da bankarski sistem funkcioniše stabilno i da je građanima obezbeđen pristup svim uslugama. Krajem 2025. godine u Srbiji je bilo 3.218 bankomata, što je rast od 4,5 odsto u odnosu na 2023. godinu. Banke, poput OTP-a, ističu da se bankomati postavljaju u frekventnim zonama i poslovnim objektima, a prosečna cena novog bankomata iznosi između 15.000 i 30.000 evra.

Iako digitalne usluge beleže rast, upotreba bankomata i gotovine i dalje ima važnu ulogu, posebno u periodima povećane potražnje. Evropska praksa pokazuje da, uz dominaciju digitalnih plaćanja, sve više zemalja jača poziciju gotovine kao sigurnosne rezerve i osiguranja za nesmetano funkcionisanje privrede u kriznim situacijama.

Više od 400 sela na izdisaju, svako peto malo mesto sa stanovnicima starijim od 65 godina, do kraja veka nestaje četvrtina naselja

Srbija je prema najnovijim analizama izgubila 24 naselja, koja danas postoje samo u statistici o izgubljenom stanovništvu. U zemlji postoji više od 1.300 malih mesta sa najviše 100 ljudi, gde je procenat zaposlenih manji od 18% ukupnog stanovništva. Više od 400 sela je pred gašenjem, dok svako peto malo mesto ima stanovnike starije od 65 godina, pokazuju poslednji rezultati popisa. Prema procenama, do kraja ovog veka Srbija će ostati bez četvrtine ukupnog broja naselja, a čak i veći gradovi suočavaju se sa smanjenjem broja stanovnika.

Prva naselja bez stalnih žitelja registrovana su još tokom popisa iz 1991. godine – Vukojevac u opštini Kuršumlija i Sakulja u opštini Lazarevac. Selo Sakulja je raseljeno još 1984. godine zbog rudnika Kolubara. Danas su u tom području ostale samo naslage zemlje i makadamski put, bez stanovnika, škole i drugih objekata. Studija profesorke Geografskog fakulteta Dragice Gatarović, objavljena od strane Republičkog zavoda za statistiku, ukazuje da su ta naselja tokom decenija živela u siromaštvu i izolaciji, često na visinama do 1.500 metara, kilometrima udaljena od većih centara i saobraćajnica.

Sakulja je specifična i po tome što je jedino ugašeno selo u Beogradskom regionu, dok u Vojvodini nije registrovano nijedno takvo naselje. Najteža situacija je na jugu i istoku Srbije: Pčinjska oblast prednjači sa pet sela bez stanovnika, Pirotska oblast je ostala bez četiri sela, po tri su ugašena u Jablaničkom i Topličkom kraju, a jedno u Nišavskom regionu. Čestelin, udaljen manje od deset kilometara od Vranja, imao je 75 učenika pedesetih godina prošlog veka. Međutim, zbog nedostatka puta, struje i kanalizacije, stanovnici su počeli da odlaze sedamdesetih godina. Do 2014. godine ostalo je pet stanovnika, a nakon popisa 2022. godine Čestelin je i zvanično izbrisan sa mape naselja.

Šumadija i Zapadna Srbija beleže pet ugašenih naselja, od kojih je Mali Borak raseljen zbog širenja rudnika, dok se ostala četiri sela nalaze u Raškoj oblasti. Selo Pokrvenik, koje je popisao i Vuk Karadžić, nekada je imalo devet kuća, a preživelo je i Prvi i Drugi svetski rat. Ipak, prema popisu iz 2002. godine, u selu je živelo 11 ljudi, dok danas nema više nijednog stanovnika.

Zanimljivo je da su tokom popisa 2022. godine pojedina sela, ranije evidentirana kao napuštena, ponovo imala od jednog do devet žitelja. To su Brestovo, Obrtince, Koritnjak, Pljačkovica i Đorđevac na istoku i jugu Srbije. I pored ovakvih primera, demografski oporavak ugašenih naselja ocenjuje se kao malo verovatan, imajući u vidu negativne trendove u većini preostalih malih mesta.

Prosečna cena dizela dostigla 3,52 KM, Vlada RS ukida akcizu i smanjuje cenu za 10 feninga

Vozači u Bosni i Hercegovini suočavaju se sa rekordnim poskupljenjem goriva, jer je cena dizela na pojedinim pumpama dostigla 4 konvertibilne marke (više od 2 evra) po litru, što je najviši iznos još od perioda pandemije. Prema ekonomskim analizama, ovo značajno povećanje dovelo je do šoka na tržištu koje je do sada bilo među najpovoljnijim u regionu. Pre najnovijeg sukoba na Bliskom istoku, cene goriva u BiH bile su znatno niže – dizel je koštao oko 2,25 KM, a benzin 2,30 KM po litru. Sada se na jednoj benzinskoj pumpi u Kotor Varoši dizel prodaje po 3,98 KM, dok je benzin na istom mestu iznad 3 marke (3,04 KM). Prosečna cena dizela na tržištu BiH iznosi 3,52 KM (1,8 evra), a benzina 2,79 KM (1,43 evra) po litru. Kao odgovor na rast cena, Vlada Republike Srpske donela je 1. aprila odluku o ukidanju akcize na gorivo, što će smanjiti cenu za 10 feninga po litru. Povraćaj novca biće omogućen direktno na benzinskim pumpama, ali isključivo za lokalno stanovništvo sa ličnom kartom i registarskom tablicom iz Srpske. “Kada kupujete gorivo, račun će automatski biti umanjen za 10 feninga po litru. Potrebno je da imate ličnu kartu izdatu od MUP-a Republike Srpske i registarsku tablicu iz Srpske”, izjavio je ministar trgovine i turizma Srpske, Nedo Puhovac. Poslednjim poskupljenjem, cene goriva u BiH približile su se administrativno ograničenim cenama u Srbiji, gde litar dizela košta 1,8 evra, a bezolovni benzin BMB95 1,6 evra.