Presuda iz 1946. godine protiv Mihailovića kasnije je poništena, ali rasprava o njegovoj ulozi i dalje traje.
Pre osam decenija, 17.07.1946, streljan je Dragoljub Draža Mihailović nakon sudske odluke o krivici za saradnju sa okupatorom i zločine formacija kojima je bio pretpostavljeni. Proces protiv Mihailovića i još dvadeset tri osobe održan je u Beogradu pred Vrhovnim sudom Federativne Narodne Republike Jugoslavije, trajao je od 10.06. do 15.07.1946, a presuda je izvršena 17.07.1946, prema saopštenju. Zbog nepostojanja dokaza o smrti, Prvi osnovni sud u Beogradu utvrdio je taj datum kao službeni.
Rehabilitacija i sporovi o ulozi
Mihailović je rehabilitovan sudskom odlukom maja 2015. godine, kojom je presuda iz 1946. poništena. Podnosioci zahteva za rehabilitaciju bili su njegov unuk Vojislav Mihailović, Srpska liberalna stranka i više udruženja bivših pripadnika formacija koje je predvodio. Međutim, pitanje „lika i dela“ Dragoljuba Mihailovića ostalo je predmet neslaganja u javnosti, publicistici i istoriografiji. Ta neslaganja se, prema analizi, ne odnose samo na sudski proces već i na prethodna uverenja, koja su i nakon rehabilitacije ostala ukorenjena.
Detalji suđenja i istorijska pozadina
Sud je osporio valjanost procesa iz 1946. zbog brojnih manjkavosti. Pre svega, odbrana Mihailovića nije mogla biti sprovedena na odgovarajući način, a osnovne pretpostavke za pravedan sudski postupak nisu postojale. Sva nastojanja da se pronađu Mihailovićevi posmrtni ostaci do sada nisu dala rezultate.
Vojna karijera i istorijski kontekst
Mihailović je napad na Kraljevinu Jugoslaviju 1941. dočekao kao pukovnik. Nakon Aprilskog rata, sa malom grupom istomišljenika, otpočeo je organizaciju gerilske formacije koja je postala poznata kao Jugoslovenska vojska u otadžbini ili Ravnogorski pokret. Izbeglička vlada mu je 07.12.1941. dodelila čin brigadnog generala. Mihailović je bio i ministar vojni u vladama Slobodana Jovanovića, Miloša Trifunovića i Božidara Purića. Rođen je 27.04.1893. u Ivanjici, a poreklom je iz požarevačkog kraja. Rano je ostao bez roditelja, pa je brigu o njemu i njegovoj braći preuzeo stric. Gimnaziju je završio u Beogradu, a vojno obrazovanje započeo na Nižoj vojnoj akademiji, koju je prekinuo 1912. kako bi učestvovao u balkanskim i Prvom svetskom ratu, gde je bio ranjavan i odlikovan.
Položaj tokom Drugog svetskog rata i kasniji razvoj
Početkom rata 1941, Mihailović je poveo gerilsku grupu, iz koje je izrasla Jugoslovenska vojska u otadžbini, poznata i kao Ravnogorski pokret. Do 1943. priznat je i slavljen u SAD i Britaniji kao vođa jednog od glavnih gerilskih pokreta u Evropi, ali se situacija promenila kada je London kao vodeći pokret otpora priznao partizanski NOVJ. Postoji više tumačenja zašto je Mihailovićev pokret izgubio podršku zapadnih saveznika, uključujući efikasnost sovjetske agenture i britansko razotkrivanje nemačkih šifri, što je omogućilo realniji uvid u stanje u okupiranoj Jugoslaviji.
Nasleđe i pomoć savezničkim pilotima
Iako su tokom rata postojale taktičke kolaboracije, Mihailović i njegov pokret su na kraju poraženi. Ipak, američki predsednik Truman mu je 1948. posthumno dodelio odlikovanje jer su njegove snage spasile stotine savezničkih pilota oborenih tokom dejstava iznad Srbije. Prema američkim podacima, spaseno je ukupno 417 pilota, od čega 343 Amerikanca. Tako, tema „Dragoljub Draža Mihailović streljan“ ostaje aktuelna i danas, jer javnost i dalje vodi rasprave o njegovoj istorijskoj ulozi.
